سيد جعفر سجادى
37
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى )
( اصطلاح فلسفى ) مراد از ابعاد متحدده اطراف و حدود اشياء است و از ابعاد حجميه طول ، عرض و عمق اجسام است رجوع شود به بعد و مكان . إبليْس ( اصطلاح دينى و كلامى است ) و اين يكى از مسائلى است كه برخى از فلاسفه مانند صدر الدين مورد بحث قرار دادهاند . صدرا گويد : نفس رذيلهء هر انسانى شيطان او است و بعبارت ديگر نفس انسان در مقام متابعت هوا و سلوك طريق وسواس و جحود و عتو و استكبار و اول كسى كه راه ضلالت و گمراهى را پيش گرفت و طغيان كرد كه موجب طرد و رجم او شد او را خداى متعال شيطان ناميد « و هو جوهر النطقى الشرير الحاصل من عالم الملكوت النفسانى » و از جهت ظلمانيت رديه شأن او اغوا و گمراه كردن است و بالجمله نفوس در به دو خلقت ممتزج از نور و ظلمتاند و در شأن آنها است كه در سبيل هدايت و راه خير گام بردارند و هم در جهت ضلالت و وسوسه و اغواء . ( رسائل ملا صدرا ص 309 ) عرفا در تحت اين كلمه تأويلاتى دارند كه در كلمهء شيطانى توضيح داده شده است . نسفى گويد : از بهشت دوم سه كس بيرون آمد آدم ، حوا و شيطان و از بهشت سوم شش كس بيرون آمد ، آدم ، حوا ، شيطان ، ابليس طاوس و مار . منظور وى از ابليس قوهء واهمه است . ( از انسان كامل ص 301 ) ابنِ سَبِيل - ( اصطلاح فقهى ) و آن كسى است كه در راه مانده باشد و او را مخارج رفتن به وطن مألوف نباشد و « هو المنقطع به فى غير بلده و لا يمنع غناه فى بلده » چنين شخص يكى از مستحقين زكات باشد ( از شرح لمعه ج 1 ص 109 ) رجوع شود به مستحقين زكات . ابْنِ لَبُون - شتر سه يا دو ساله است رجوع شود به زكات و انعام ثلثه . أَبْواب - ( اصطلاح عرفانى ) در منازل السائرين در توضيح مقامات سالكان طريق الى اللّه آمده است كه : سالكان طريق حق در حالات مختلفاند ، هر يك را بدايتى است كه اولين درجت سير اوست و او را ناچار بابى باشد كه از آن باب وارد شود كه دومين رتبت سلوك است و موقعى كه وارد شد نيازمند به معاملهايست كه لايق به حال اوست و مناسب با آن مرتب از سلوك است و درجه و رتبهء سوم است . بعد از معامله با مولاى خود متخلق شود باخلاق محموده و آن چهارمين مرتبت سلوك است و بعد از اين مرتبت خود را مهيا كند كه به بهترين اوصاف و نيكوترين اخلاق متخلق شود كه ثمرهء معامله است و در اين مرحله ناگزير است كه اصولى را رعايت كند كه مبنى و اساس سلوك او باشد و اين پنجمين رتبت و درجه است . در جريان كار و طى طريق ، در مهالك و شدائدى واقع خواهد شد كه مرتبهء اوديه و مرحله ششم است و بعد احوالات مختلفى بر او عارض شود كه هفتمين مرتبت است .